NHỮNG CÂU THƠ GIEO HẠT MẦM NHÂN SINH SÂU SẮC
Ngay từ khi có văn học viết, thể loại thơ viết cho thiếu nhi luôn đòi hỏi một sự hóa thân kỳ diệu: người viết phải vừa có cái nhìn trong trẻo của đứa trẻ, vừa có sự trải nghiệm bao dung của người lớn. Tập thơ "Gieo ông mặt trời" của tác giả Phạm Tự Do – một đại tá, thầy thuốc ưu tú – là một minh chứng sinh động cho sự giao thoa đó. Bằng tâm thế của một người làm nghề y luôn trân quý sự sống, ông không chỉ bốc thuốc cứu người mà còn "gieo" vào lòng độc giả những hạt mầm thiện lành qua từng trang thơ.
Tập thơ được chia làm hai phần với các chủ đề: Từ trong mái ấm và Bước ra biển đời, tương ứng với hành trình trưởng thành của một đứa trẻ, từ vòng tay bao bọc của gia đình đến khi tự mình đối diện với những bài học nhân sinh.
Mái ấm gia đình - nơi khởi nguồn của thiên lương
Phần đầu tiên của tập thơ là một không gian ngập tràn yêu thương, nơi những khái niệm trừu tượng về gia đình được cụ thể hóa bằng những hình ảnh gần gũi nhất. Ở đó, tác giả không đóng vai một người giáo huấn mà chính là người ông, người bạn mang bao câu chuyện hay ho, thú vị đến kể cho con cháu cùng nghe.
Ngay từ bài thơ chủ đề "Gieo ông mặt trời", Phạm Tự Do đã có một sự liên tưởng độc đáo về sự sống:
"Mẹ mang con chín tháng
Hôm nay con chào đời
Con là ông mặt trời
Gieo vào lòng của mẹ."
Hình ảnh em bé được ví với "ông mặt trời" là một ẩn dụ nhằm khẳng định vị thế của con cái trong gia đình như nguồn năng lượng ấm áp xua tan những nhọc nhằn của mẹ. Với một thầy thuốc, sự chào đời của một sinh linh là phép màu, và ông đã thi vị hóa phép màu đó bằng ngôn từ giản dị nhưng giàu sức gợi tả.
Tình cảm gia đình trong thơ ông còn được thể hiện qua những quan sát hóm hỉnh về tính cách các thành viên trong nhà. Trong bài "Thì thầm mùa xuân", ông viết:
"Ông như là mùa đông
Tay gầy như que củi
...Mẹ như là mùa hè
Tính nóng như lò lửa" 3
Những so sánh này cho thấy cái nhìn sắc sảo về quy luật thời gian (tuổi già của ông) và áp lực cuộc sống (sự nóng tính của mẹ), nhưng tất cả đều được làm dịu đi bởi sự hồn nhiên của đứa cháu - "mùa xuân" hòa giải mọi khác biệt: "Cháu là mùa xuân cơ".
Thế giới quan của một thầy thuốc ưu tú luôn gắn liền với sự quan sát tỉ mỉ và lòng đồng cảm với vạn vật. Trong thơ ông, thiên nhiên không vô tri mà luôn vận động, có cảm xúc và cũng biết "đau ốm" như con người. Bài thơ "Nắng" là một tác phẩm điển hình cho tư duy này:
"Mặt trời ốm suốt mùa đông
Nhà mây kéo tới hỏi thăm kín trời
Hôm nay trời khỏe lại rồi
Gieo bao nhiêu nắng vàng tươi xuống đồng"
Cách nhân hóa "Mặt trời ốm" và "Nhà mây hỏi thăm" thể hiện sâu sắc lòng nhân ái của người viết. Ông nhìn thiên nhiên bằng đôi mắt của sự chăm sóc, coi vũ trụ là một thực thể sống cần được quan tâm, vỗ về. Điều này giúp trẻ em hình thành ý thức bảo vệ môi trường và trân trọng thiên nhiên một cách tự nhiên nhất.
Bên cạnh đó, tác giả còn dành những vần thơ đầy xúc động để viết về lòng biết ơn. Bài thơ "Ơn mẹ" khắc họa hình ảnh người mẹ tần tảo nơi thị thành:
"Mẹ ra chốn thị thành
Nhặt mưa nhặt nắng
Trĩu nặng hai đầu quang gánh
Từng trang giấy cũ nát nhàu"
Động từ “nhặt” trong câu "nhặt mưa nhặt nắng" gợi lên bao nỗi nhọc nhằn, lam lũ của những người lao động nghèo. Ở đây, chất "phê bình báo chí" trong thơ Phạm Tự Do hiện lên rất rõ: ông không chỉ viết về cái đẹp thuần khiết mà còn thẳng thắn nhìn vào những góc khuất của đời sống để nhắc nhở con cháu mình về giá trị của lao động và sự hy sinh.
Biển đời mênh mông với những bài học về nhân sinh
Nếu phần đầu của tập thơ là sự chăm bẵm trong vành nôi, thì phần hai Bước ra biển đời lại là những trang viết đầy tính răn dạy nhưng không hề khiên cưỡng. Phạm Tự Do đã sử dụng bút pháp ngụ ngôn một cách nhuần nhuyễn, kế thừa tinh hoa văn hóa dân gian để truyền tải những thông điệp hiện đại.
Tác giả dạy trẻ về lẽ sống "cho và nhận" một cách đầy hình tượng:
"Cho tôi một cánh diều
Tôi tặng bạn ngọn gió
Cho tôi con đò nhỏ
Tôi tặng bạn dòng sông"
Triết lý này được trình bày như một trò chơi tương tác, nơi mỗi hành động cho đi đều nhận lại một giá trị lớn lao hơn. Nó giúp trẻ em hiểu rằng cuộc sống là một chuỗi những sự gắn kết và sẻ chia, không ai có thể tồn tại đơn độc.
Một trong những mảng nội dung đặc sắc nhất ở phần này là các bài thơ phê phán thói hư tật xấu. Bài thơ "Công và Quạ" là một ví dụ tiêu biểu về bài học kiên trì và sự tỉnh táo trước cám dỗ. Khi Quạ vì mải nghĩ đến miếng ăn mà "nhảy luôn vào chậu mực/ Thân quạ thành đen tuyền", đó là lời cảnh báo đanh thép về sự thiếu kiên định. Hay bài "Mèo và Hổ" nhắc nhở về lòng biết ơn thầy cô và sự phản trắc: "Mèo giờ đã rõ/ Hổ đã phản thầy". Những câu chuyện này được kể với nhịp điệu nhanh, kịch tính, dễ đi vào trí nhớ của trẻ.
Đặc biệt, tác giả thể hiện sự am hiểu sâu sắc về tâm lý xã hội qua bài "Cuộc bình xét cuối năm". Đây là một bài thơ mang tính thời sự cao, phản ánh căn bệnh thành tích và sự tị hiềm trong công việc:
"Tai bảo tôi không rõ
Trên nói dưới chẳng nghe
Nghị quyết cứ vạch ra
Không thủng đừng có tiến"
Bằng cách nhân hóa các bộ phận cơ thể (Chân, Tay, Mắt, Tai, Mồm), tác giả đã phê phán thói khoe khoang, nịnh bợ và khẳng định giá trị của sự đoàn kết, chân thành. Đây là một bài học nhân sinh quý giá không chỉ cho trẻ em mà cả người lớn khi đối diện với những phức tạp của cuộc sống.
Bên cạnh đó, tinh thần của một chiến sĩ và một thầy thuốc luôn rực cháy trong thơ ông khi viết về sự công bằng và bác ái. Trong bài thơ về "Người đàn bà bán vé số", tác giả bộc lộ niềm trắc ẩn sâu sắc:
"Tôi cầm mấy vé trên tay
Sao lòng thấy đắng
Thương những người đi bán điều may…"
Câu thơ "bán điều may" nhưng cuộc đời lại không may mắn là một nghịch lý xót xa. Phạm Tự Do đã gieo vào tâm hồn trẻ thơ hạt giống của sự đồng cảm với những người yếu thế, một phẩm chất quan trọng nhất của con người.
***
Tập thơ "Gieo ông mặt trời" của Phạm Tự Do thành công nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa ngôn ngữ trong sáng, nhịp thơ linh hoạt (từ thơ 4 chữ, 5 chữ đến lục bát) và nội dung giàu tính nhân văn. Với tư cách là một thầy thuốc ưu tú, ông không chỉ am tường dược lý để chữa bệnh thân thể, mà còn thấu hiểu "nhân tâm" để bốc những "thang thuốc tinh thần" cho thế hệ trẻ.
Mỗi bài thơ trong tập sách như một hạt mầm nhân sinh, tỏa ra ánh sáng của lòng biết ơn, sự trung thực và tình yêu thương vạn vật. Qua hành trình từ mái ấm ra biển đời, Phạm Tự Do đã khẳng định một chân lý giản đơn nhưng vĩnh cửu: Cái Đẹp và thiện lương chính là "mặt trời" rực rỡ nhất mà mỗi con người cần phải gìn giữ và sẻ chia.
Tập thơ xứng đáng là người bạn đồng hành đáng tin cậy, giúp các em nhỏ vững vàng hơn trên con đường trưởng thành, biết trân trọng những giá trị cốt lõi của dân tộc và nhân loại.
Nhà thơ Vương Tâm
